โรงไฟฟ้าเสมือนคืออะไร บ้านที่มีแบตจะได้เงินจากมันไหม?

ก่อนนับรายได้จาก VPP VPP ใช้ระบบควบคุมประสานอุปกรณ์พลังงานหลายแห่งให้ทำงานร่วมกัน บ้านที่มีแบตอาจมีบทบาทในระบบนี้ได้ แต่ข้อมูล ณ ก.ย. 2569 ยังไม่ยืนยันบริการที่บ้านทั่วไปในไทยสมัครแล้วรับเงินได้ รายได้ในบทนี้เป็นตัวอย่างสมมติ และต้องคิดค่าเสื่อมแบตกับมูลค่าไฟที่บ้านเสียไปด้วย

สองทุ่มในหมู่บ้าน แอร์หลายหลังเปิดอยู่ รถ EV กำลังชาร์จ ส่วนแผงบนหลังคาหยุดผลิตแล้ว ทุกบ้านจึงต้องพึ่งไฟจากการไฟฟ้า หรือแบตของตัวเองถ้ามี

ลองนึกว่าบ้าน 30 หลังมีแบตที่ชาร์จไว้จากกลางวัน และยอมให้ระบบประสานการจ่ายไฟในช่วงเดียวกัน หมู่บ้านจะดึงไฟจากการไฟฟ้าน้อยลง ถ้ารวมบ้านได้หลายพันหรือหลายหมื่นหลัง ผลที่เกิดขึ้นก็ใหญ่พอใช้เป็นบริการให้ระบบไฟฟ้าได้

แนวคิดนี้เรียกว่า Virtual Power Plant หรือ VPP ในภาษาไทยใช้คำว่า “โรงไฟฟ้าเสมือน” อุปกรณ์ยังอยู่ในบ้านของแต่ละคน แต่มีซอฟต์แวร์ประสานให้ทำงานร่วมกันตามเป้าหมายและข้อตกลง

รวมแบตหลายบ้านแล้วใหญ่แค่ไหน

สมมติบ้าน 10,000 หลังมีแบตหลังละ 10 kWh และอินเวอร์เตอร์จ่ายได้หลังละ 5 kW จะได้ตัวเลขรวมดังนี้

กำลัง 50 MW เท่ากับเป้าหมายของโครงการนำร่อง DR ไทยปี 2565–2566 ที่ใช้อ้างอิงในบทนี้ [1] แต่แบตไม่ได้จ่ายกำลังนี้ได้ตลอดคืน ตัวอย่างจึงเหมาะกับการอธิบายการช่วยช่วงพีคสั้น ๆ มากกว่าการแทนโรงไฟฟ้าที่เดินต่อเนื่อง

ตัวเลขรวมนี้ยังสมมติว่าทุกบ้านพร้อมพร้อมกัน แบตมีพลังงานตามที่กำหนด และโครงข่ายกับอุปกรณ์รองรับการทำงานนั้น ในโครงการจริงต้องหักพลังงานที่เจ้าของกันไว้ใช้เอง การสูญเสีย และบ้านที่ไม่พร้อมเข้าร่วมด้วย

อะไรในบ้านเข้าเป็นส่วนหนึ่งของ VPP ได้

• โซลาร์บนหลังคา ผลิตตามแดด ช่วยให้ระบบมีไฟฟ้าเพิ่ม และอาจควบคุมลดกำลังเมื่อจำเป็นตามความสามารถของอุปกรณ์
• แบตเตอรี่บ้าน เก็บไฟและจ่ายไฟตามช่วงที่ตกลงกันได้ จึงเป็นทรัพยากรที่ยืดหยุ่น
• รถ EV เลื่อนหรือปรับกำลังชาร์จได้ บางระบบรองรับการจ่ายกลับเข้าบ้านหรือโครงข่าย แต่ต้องแยกความสามารถแต่ละแบบให้ชัด
• เครื่องใช้ไฟฟ้า บางชนิดตั้งเวลา ลดกำลัง หรือปรับการทำงานได้โดยไม่กระทบผู้ใช้มากเกินไป

V2G หรือ Vehicle-to-Grid หมายถึงการจ่ายไฟจากรถกลับเข้าสู่โครงข่าย ส่วนการจ่ายเข้าบ้านเป็นอีกการใช้งานหนึ่ง ต้องตรวจทั้งรถ เครื่องชาร์จ และข้อกำหนดการเชื่อมต่อ ไม่ควรถือว่ารถ EV ทุกคันทำได้

ต่างจากโรงไฟฟ้าที่มีเจ้าของรายเดียว อุปกรณ์ใน VPP เป็นของเจ้าของบ้านหลายราย แต่ละคนซื้อไว้เพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน การสั่งงานจึงต้องเคารพขอบเขตของบ้านและให้ผลตอบแทนที่เจ้าของประเมินได้

ใครเป็นคนประสาน และใครจ่ายเงิน

คนกลางที่รวมอุปกรณ์หลายแห่งเรียกว่า Aggregator หรือผู้รวบรวมทรัพยากร เขารวมความสามารถของผู้เข้าร่วมเป็นบริการที่ระบบไฟฟ้าเรียกใช้ได้ แล้วแบ่งค่าตอบแทนตามสัญญา

ลองดูบทบาทจากโครงการนำร่อง DR ไทย [1] ตารางนี้จึงเป็นภาพจากโครงการนั้น ไม่ใช่ข้อยืนยันว่าบ้านทั่วไปเข้าร่วม VPP ตามโครงสร้างนี้ได้แล้ว

โครงการนำร่องมีค่าตอบแทนสองส่วน คือ Availability Payment สำหรับความพร้อม หน่วยเป็นบาทต่อ kW ต่อเดือน และ Energy Payment สำหรับพลังงานที่ลดได้จริง หน่วยเป็นบาทต่อ kWh ส่วน Emergency DR ที่ใช้อ้างอิงในบทนี้ใช้ค่าชดเชย 3 บาทต่อหน่วย [1] ทั้งหมดนี้ไม่ใช่อัตรารายได้ VPP ของครัวเรือนที่นำไปใช้ได้ทันที

บ้านทั่วไปสมัครได้หรือยัง

ข้อมูล ณ ก.ย. 2569 เป็นโครงการทดลองและแผนงาน ได้แก่

1. กฟผ. กับมิตซูบิชิ มอเตอร์ส ทดลอง VPP ด้วยรถ EV ที่จ่ายไฟกลับ ภายใต้ ERC Sandbox เฟส 2 เริ่มเดือนตุลาคม 2565 [4]
2. Gunkul มีโครงการ VPP Sandbox [5]
3. แผนของ กฟผ. และสมาร์ทกริด ระบุการพัฒนา DRCC เป็น VPP Platform ปี 2570 และแผนธุรกิจ VPP ช่วง 2570–2574 [2][3]
4. โครงการ T77 ของ BCPG ร่วมกับ Powerledger และ กฟน. ทดลองซื้อขายไฟโซลาร์ 635 kW ระหว่างอาคารสี่แห่ง โดยมีข้อมูลการซื้อขายทุก 15 นาที เริ่มปี 2561 [6]

T77 เป็นตัวอย่างซื้อขายไฟระหว่างผู้ใช้ หรือ P2P ซึ่งเกี่ยวข้องกับพลังงานกระจายตัว แต่ไม่ใช่บริการเดียวกับ VPP

บ้านที่จะเข้าร่วมในอนาคตอาจต้องมีมิเตอร์ที่วัดรายช่วงเวลา ระบบสื่อสาร ตัวควบคุม และอุปกรณ์ที่รองรับคำสั่งตามโครงการ ตลอดจนสัญญาที่ชัดเจน การมีแผงหรือมิเตอร์ดิจิทัลเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันความพร้อมทั้งหมด

VPP ช่วยอะไรได้บ้าง

ช่วยลดภาระช่วงพีค โดยใช้แบตหรือเลื่อนโหลดบางส่วนออกจากช่วงที่ต้องการไฟมาก หากพร้อมทำงานตามที่ระบบต้องการได้จริง ก็ช่วยลดความจำเป็นของกำลังผลิตหรือการขยายโครงข่ายบางส่วน

ใช้ไฟโซลาร์ข้ามเวลา เก็บส่วนเกินกลางวันมาใช้ตอนค่ำ ช่วยจัดการช่วงที่แดดลดลงแต่บ้านเริ่มใช้ไฟมากขึ้น

ช่วยรักษาสมดุลของระบบ แบตและอุปกรณ์ควบคุมที่รองรับสามารถตอบสนองได้รวดเร็ว แต่บริการที่ทำได้ขึ้นกับข้อกำหนดของระบบและอุปกรณ์

เพิ่มประโยชน์จากแบตที่บ้านมีอยู่ นอกจากไฟสำรองและลดค่าไฟ อาจมีค่าตอบแทนเพิ่มหากโครงการเปิดให้เข้าร่วม อย่างไรก็ตาม การใช้งานเพิ่มก็มีต้นทุน ต้องนำมาเทียบด้วย

ได้ค่าตอบแทนแล้ว คุ้มหรือยัง

ลองดูสถานการณ์สมมติ บ้านมีแบต 10 kWh อินเวอร์เตอร์ 5 kW และใช้ไฟรวม 580 หน่วยต่อเดือน ผู้รวบรวมเรียกให้จ่ายไฟ 8 หน่วยช่วง 18:30–20:30

ถ้าใช้อัตราสมมติ 3 บาทต่อหน่วย จะได้เงิน 24 บาท [1] แต่ยังมีต้นทุนสองส่วน

ค่าใช้แบต ตัวอย่างนี้ใช้ราคาติดตั้ง 8,500 บาทต่อ kWh ซึ่งอยู่กลางช่วง 7,000–10,000 บาท [9] อายุสมมติ 6,000 รอบ และรวมผลของประสิทธิภาพชาร์จ–คาย ได้ต้นทุนประมาณ 1.6 บาทต่อหน่วย [10] จ่าย 8 หน่วยจึงมีต้นทุนราว 13 บาท การเสื่อมจริงขึ้นกับรุ่นและรูปแบบการใช้งาน

มูลค่าไฟที่บ้านเสียไป ถ้าไฟในแบตเดิมจะใช้แทนไฟการไฟฟ้าตอนกลางคืน ต้องซื้อไฟกลับมาทดแทน หรือเสียโอกาสลดบิล ถ้าเดิมแบตมีไฟเหลือ ก็ยังอาจเสียโอกาสขายไฟโซลาร์ที่นำมาเก็บ

ตัวอย่างนี้ยังไม่รวมค่าความพร้อมรายเดือนและค่าใช้จ่ายอื่น จุดที่อยากให้เห็นคือ รายได้ 24 บาทไม่ได้แปลว่ากำไร 24 บาท หากเงินค่าความพร้อมชดเชยได้เพียงพอ ผลรวมอาจเปลี่ยนไป ต้องดูทั้งสัญญาและการใช้ไฟของบ้านนั้น [10]

ประกันแบตก็สำคัญ ต้องมีคำยืนยันว่าการเข้าร่วมอยู่ในรูปแบบใช้งานที่ผู้ผลิตรับรอง ไม่ควรอาศัยคำบอกของผู้ขายเพียงอย่างเดียว

บ้านต้องเป็นคนกำหนดไฟที่เหลือไว้ใช้เอง

คนซื้อแบตเพื่อสำรองไฟอาจไม่ต้องการให้โครงการดึงพลังงานจนเหลือน้อยก่อนเกิดไฟดับ ควรตั้งระดับขั้นต่ำได้ และต้องรู้ว่าการถูกเรียกแต่ละครั้งมีผลต่อพลังงานที่เหลือและอายุแบตอย่างไร

วันไหนมีผู้ป่วยหรือเหตุจำเป็น เจ้าของควรมีวิธีปฏิเสธตามเงื่อนไขที่ตกลงไว้ ค่าใช้จ่ายหรือผลต่อค่าตอบแทนต้องอ่านเข้าใจได้ตั้งแต่แรก เช่นเดียวกับข้อมูลการใช้ไฟที่อาจสะท้อนเวลาคนอยู่บ้าน ต้องระบุว่าใครเข้าถึงและจัดการอย่างไร

หกคำถามก่อนเข้าร่วม VPP

1. โครงการอยู่ภายใต้กติกาหรือ Sandbox ใด และบ้านมีสิทธิเข้าร่วมจริงหรือไม่?
2. ค่าตอบแทนคงที่และต่อหน่วยเท่าไร ผู้รวบรวมหักอะไรบ้าง?
3. เรียกใช้แบตปีละกี่ครั้ง ครั้งละนานเท่าไร และใช้ความจุลึกแค่ไหน?
4. ผู้ผลิตยืนยันเรื่องประกันสำหรับการใช้งานนี้เป็นลายลักษณ์อักษรไหม?
5. ตั้งไฟสำรองขั้นต่ำและปฏิเสธรายครั้งได้อย่างไร มีผลต่อเงินที่ได้รับเท่าไร?
6. ข้อมูลเก็บและส่งต่ออย่างไร เลิกสัญญาหรือย้ายผู้ให้บริการได้เมื่อไร มีค่าใช้จ่ายอะไร?

คำศัพท์ที่ใช้ในบทนี้

VPP ระบบประสานทรัพยากรพลังงานหลายแห่ง · MW หน่วยกำลังไฟ เท่ากับ 1,000 kW · MWh หน่วยพลังงาน เท่ากับ 1,000 kWh · V2G จ่ายไฟจากรถกลับเข้าโครงข่าย · P2P ซื้อขายระหว่างผู้ใช้ตามกติกาโครงการ · DRCC ศูนย์สั่งการ Demand Response

อ้างอิง

1. โครงการนำร่อง Demand Response (เป้า 50 MW, โครงสร้างค่าตอบแทน, Emergency DR 3 บาท/หน่วย) และศูนย์ DRCC · Thai Smart Grid · http://dr.thai-smartgrid.com/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
2. ศูนย์สั่งการ DRCC และแผน VPP Platform ปี 2570 · การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) · 6 พ.ค. 2568 · https://www.egat.co.th/home/20250506-art01/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
3. แผนสมาร์ทกริด 5 เสาหลัก และแผนธุรกิจ VPP ปี 2570-2574 · Thai Smart Grid · https://thai-smartgrid.com/direction-for-the-overall-operations-connecting-the-five-pillars-of-technology-and-the-executive-support-plan-in-the-virtual-power-plant-vpp-business-model-from-2027-to-2031/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
4. มิตซูบิชิ มอเตอร์ส ร่วมกับ กฟผ. นำร่องโครงการ VPP ด้วยรถ EV (V2G) ใน ERC Sandbox เฟส 2 · Mitsubishi Motors Thailand · ต.ค. 2565 · https://www.mitsubishi-motors.co.th/th/news-activity/news/mmth-joins-hands-with-egat-to-pioneer-virtual-power-plant-project · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
5. Virtual Power Plant (VPP) Sandbox · Gunkul Engineering · https://www.gunkul.com/en/businesses/ecosystem-business-platform-and-innovations/virtual-power-plant-vpp-sandbox · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
6. โครงการ T77 ซื้อขายไฟ P2P (BCPG, กฟน.) · Powerledger · https://powerledger.io/clients/t77-bcpg-and-mea-thailand-thailand/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
7. โครงสร้างค่าไฟบ้านอยู่อาศัยรอบบิล ก.ย. 2569 · สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดราชบุรี กรมประชาสัมพันธ์ · https://ratchaburi.prd.go.th/th/content/category/detail/id/57/iid/531696 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
8. โซลาร์ภาคประชาชน 2569 รับซื้อไฟ 2.20 บาท/หน่วย และเงื่อนไขเปลี่ยนมิเตอร์ดิจิทัล · ฐานเศรษฐกิจ · https://www.thansettakij.com/economy/energy/662616 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
9. ระบบโซลาร์ Hybrid + แบตเตอรี่ 2026 (ราคาแบตติดตั้ง 7,000-10,000 บาท/kWh) · Khumwai Solar · https://khumwaisolar.com/hybrid-solar-battery-system-2026/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
10. สูตรเครื่องคำนวณโซลาร์ v2 กองทุนแสงอาทิตย์ (ก.ย. 2569) solar_calc_v2.py · ใช้คำนวณพลังงานใช้ได้จริงของแบต ค่าเสื่อมต่อหน่วย มูลค่าไฟที่เสียไป และจุดเสมอตัวในบทนี้

อ่านต่อ: Demand Response คืออะไร บ้านเราจะได้อะไรจากการเลื่อนเวลาใช้ไฟ?