Demand Response คืออะไร บ้านเราจะได้อะไรจากการเลื่อนเวลาใช้ไฟ?

รู้จัก DR ในหนึ่งนาที Demand Response หรือ DR คือการลดหรือเลื่อนการใช้ไฟตามสัญญาณจากระบบ เช่น ราคา การแจ้งล่วงหน้า หรือค่าตอบแทน เพื่อช่วยในช่วงที่ความต้องการใช้ไฟสูง ไทยมีโครงการสำหรับผู้ใช้ไฟรายใหญ่แล้ว ส่วนบริการที่เปิดให้บ้านทั่วไปรับค่าตอบแทนยังต้องยืนยันสถานะ การเปลี่ยนเป็นค่าไฟ TOU เป็นอีกทางเลือกหนึ่ง แต่ต้องคำนวณจากการใช้ไฟของบ้านก่อน

เย็นวันร้อน ๆ เรากลับถึงบ้าน เปิดแอร์ หุงข้าว และเสียบชาร์จรถ บ้านข้าง ๆ ก็ทำคล้ายกัน ถ้าเกิดพร้อมกันในหลายแสนบ้าน ความต้องการใช้ไฟจะเพิ่มขึ้นในเวลาใกล้กัน

สำหรับบ้านที่ใช้อัตราปกติ ไฟหนึ่งหน่วยตอนสองทุ่มกับตอนตีสองคิดราคาเหมือนกัน แต่ต้นทุนและภาระของระบบไฟฟ้าในสองช่วงนั้นอาจต่างกัน ระบบต้องเตรียมกำลังผลิตและโครงข่ายให้พอรับช่วงที่คนใช้พร้อมกันมากที่สุด หรือ Peak Demand

ลองใช้ตัวเลขง่าย ๆ แอร์เครื่องละ 1 kW ถ้าบ้านหนึ่งล้านหลังเปิดพร้อมกันบ้านละเครื่อง จะต้องใช้กำลังรวม 1,000 MW เทียบได้กับกำลังผลิตของโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ การเลื่อนการใช้บางส่วนออกไปจึงช่วยลดภาระช่วงนั้นได้ โดยไม่จำเป็นต้องลดกิจกรรมทุกอย่างของบ้าน

ทำไมเรื่องนี้เกี่ยวกับค่าไฟของเรา

การเตรียมกำลังผลิตไว้รองรับพีคมีทั้งค่าลงทุนและค่าความพร้อม แม้อุปกรณ์หรือโรงไฟฟ้าบางส่วนจะไม่ได้เดินเต็มกำลังตลอดปี ต้นทุนเหล่านี้เกี่ยวข้องกับค่าไฟที่ผู้ใช้ร่วมกันจ่าย

นี่เป็นส่วนหนึ่งของการถกเถียงเรื่องกำลังผลิตสำรอง มีข้อเสนอของสภาองค์กรของผู้บริโภควันที่ 3 เม.ย. 2569 ให้หยุดสร้างโรงไฟฟ้าใหม่จนกำลังสำรองลดเหลือ 15% [1] และข้อวิจารณ์ร่าง PDP2024 เรื่องการลงทุนโรงไฟฟ้าเอกชนประมาณ 1.7 ล้านล้านบาท เทียบกับการสนับสนุนโซลาร์ภาคประชาชน [2]

ร่างแผนที่อ้างถึงมีเป้าหมาย DR และ V2G รวม 2,000 MW ถึงปี 2580 [2] ตัวเลขนี้บอกขนาดความยืดหยุ่นที่คาดหวัง แต่การลดความจำเป็นในการสร้างโรงไฟฟ้าจะทำได้แค่ไหนยังขึ้นกับช่วงเวลา ระยะเวลาที่ช่วยได้ และความแน่นอนของทรัพยากรเหล่านั้น

DR ทำงานอย่างไร

Demand Response แปลได้ว่า การตอบสนองด้านความต้องการใช้ไฟ ผู้ใช้ปรับการใช้ตามสัญญาณที่ได้รับ โดยรูปแบบที่พบมีสี่อย่าง

ตัวอย่างใกล้ตัวคือรถที่จอดตั้งแต่หกโมงเย็นถึงเช้า หากเลื่อนเริ่มชาร์จจากหกโมงเป็นสี่ทุ่มแล้วรถยังมีไฟพอออกจากบ้าน ผู้ใช้ได้บริการเดิม ขณะที่ระบบลดภาระในช่วงก่อนหน้าได้

การเลื่อนแบบนี้ทำได้ดีเมื่อมีเวลายืดหยุ่น ส่วนไฟที่ต้องใช้ทันที เช่น อุปกรณ์การแพทย์ ต้องกำหนดให้อยู่นอกขอบเขตการควบคุม

ไทยมี DR แบบไหนแล้วบ้าง

ข้อมูลโครงการ ณ ก.ย. 2569 มีดังนี้

แผนที่อ้างถึงระบุการต่อยอดเป็น VPP Platform ปี 2570 และแผนธุรกิจช่วง 2570–2574 [4] ส่วนการติดตั้ง Smart Meter ของ กฟน. และ กฟภ. เป็นอีกองค์ประกอบหนึ่งของการวัดผลรายช่วงเวลา [5] บ้านที่เข้าร่วมขายไฟโซลาร์มีขั้นตอนเปลี่ยนมิเตอร์ดิจิทัล [6] แต่ต้องตรวจความสามารถของมิเตอร์และข้อกำหนดโครงการอีกครั้ง ไม่ได้หมายความว่าสมัคร DR ได้ทันที

TOU เป็นทางเลือกที่ต้องคิดจากบ้านตัวเอง

TOU หรือ Time of Use คิดค่าไฟต่างกันตามช่วงเวลา จึงจูงใจให้ย้ายการใช้ไปช่วงราคาถูก แนวคิดนี้เกี่ยวข้องกับ DR แบบใช้ราคา แต่ต่างจากการทำสัญญารับค่าตอบแทนเมื่อถูกเรียกให้ลดโหลด

อัตราสำหรับบ้านอยู่อาศัยที่ใช้เปรียบเทียบ ณ ก.ย. 2569 มีดังนี้ [7][8]

ตัวเลขยังไม่รวม Ft และ VAT 7% ค่าเปลี่ยนมิเตอร์ที่ใช้อ้างอิงในบทนี้คือ 3,300 บาทสำหรับหนึ่งเฟส และ 3,750 บาทสำหรับสามเฟส [9]

ไฟ On-peak แพงกว่าอัตราปกติขั้นสูงสุดประมาณ 1.44 บาท ส่วน Off-peak ถูกกว่าประมาณ 1.72 บาทต่อหน่วย บ้านที่ย้ายการใช้ไปกลางคืนและวันหยุดได้มากจึงมีโอกาสประหยัด แต่บ้านที่ใช้ช่วง On-peak มากอาจจ่ายแพงขึ้น

ตัวอย่างบ้านใช้ 580 หน่วยต่อเดือน ถ้าใช้ Off-peak 70% จะประหยัดประมาณ 123 บาทต่อเดือน คืนค่ามิเตอร์หนึ่งเฟสราว 27 เดือน ถ้าใช้ Off-peak เพียง 40% จะจ่ายเพิ่มประมาณ 427 บาทต่อเดือน จุดคุ้มในตัวอย่างอยู่ราว 60% [10] สัดส่วนนี้ไม่ใช่เกณฑ์เดียวสำหรับทุกบ้าน เพราะยังขึ้นกับจำนวนหน่วยและขั้นค่าไฟเดิม

บ้านมีโซลาร์ต้องใช้ข้อมูลหลังติดตั้งมาเทียบ แผงลดการซื้อไฟกลางวันไปแล้ว แต่ไฟที่ยังซื้อช่วง 18:00–22:00 เป็น On-peak อยู่ การมีโซลาร์จึงไม่ได้ทำให้ TOU คุ้มขึ้นเอง

ระบบอัตโนมัติช่วยได้ ถ้าเจ้าของบ้านตั้งขอบเขตได้ (ปัจจุบันยังไม่ได้เริ่มใช้สำหรับบ้านอยู่อาศัย)

DR ไม่จำเป็นต้องเป็นการโทรมาขอให้เจ้าของบ้านเดินปิดเครื่องทีละชิ้น อุปกรณ์ที่รองรับอาจรับคำสั่งผ่านระบบจัดการพลังงานในบ้าน หรือ HEMS แล้วทำงานตามเงื่อนไขที่ตั้งไว้ เช่น เลื่อนชาร์จรถหรือสลับให้แบตจ่ายไฟแทนการซื้อจากระบบ

เงื่อนไขของบ้านควรระบุได้ชัด เช่น ห้องคุณยายไม่ให้ควบคุม รถต้องมีไฟพร้อมก่อนตีห้า และแบตต้องเหลืออย่างน้อย 30% สำหรับไฟดับ ต้องมีวิธีหยุดการเข้าร่วมที่ใช้งานได้จริงด้วย

ข้อมูลที่ใช้ควบคุมอาจบอกได้ว่ามีคนอยู่บ้านเวลาไหนหรือทำกิจกรรมอะไร ก่อนสมัครจึงควรรู้ว่าเก็บข้อมูลอะไร ส่งให้ใคร เก็บนานแค่ไหน และใช้สิทธิเกี่ยวกับข้อมูลส่วนบุคคลอย่างไร

ลองดูสถานการณ์สมมติหนึ่งครั้ง

บ้านมีโซลาร์ 5 kW แบต 10 kWh รถ EV และ HEMS ตกลงว่าพร้อมลดการดึงไฟจากระบบ 2 kW ครั้งละไม่เกิน 3 ชั่วโมง ไม่เกิน 10 ครั้งต่อเดือน ตัวอย่างนี้ใช้เพื่ออธิบายกลไก ไม่ใช่ข้อเสนอบริการสำหรับครัวเรือนไทย ณ ปัจจุบัน

14:00 แอปแจ้งว่าจะเรียกช่วง 17:00–20:00 เจ้าของบ้านเลือกไม่เข้าร่วมได้ภายในเวลาที่สัญญาระบุ หากวันนั้นมีแขกหรือมีเหตุจำเป็น

16:00 ระบบเตรียมพลังงานในแบตเท่าที่การผลิตและสภาพระบบรองรับ และอาจทำความเย็นห้องนั่งเล่นล่วงหน้า โดยไม่แตะห้องที่เจ้าของยกเว้นไว้

17:00–20:00 แบตช่วยจ่ายไฟแทนการซื้อจากระบบตามข้อตกลง รถเลื่อนชาร์จไป 22:00 และแอร์ห้องที่เข้าร่วมปรับจาก 24 เป็น 26 องศา ไฟ ตู้เย็น และอุปกรณ์จำเป็นยังทำงานตามปกติ หากจ่ายจากแบตรวม 6 หน่วย แบตขนาด 10 kWh จะเหลือพลังงานตามระดับเริ่มต้น การสูญเสีย และเงื่อนไขสำรองจริง ไม่ควรรับรองจากความจุป้ายอย่างเดียว

คิดค่าตอบแทน ลด 2 kW เป็นเวลา 3 ชั่วโมง เท่ากับ 6 หน่วย ถ้าสมมติใช้ราคา 3 บาทต่อหน่วยแบบ Emergency DR จะได้ 18 บาทต่อครั้ง [3] ส่วนค่าความพร้อมรายเดือนสำหรับครัวเรือนยังไม่มีตัวเลขยืนยันในข้อมูลที่ใช้

18 บาทช่วยให้เห็นว่าต้องดูรายได้ทั้งสัญญา รวมค่าความพร้อม ต้นทุนอุปกรณ์และการใช้แบต ไม่ควรตัดสินจากอัตราต่อหน่วยเพียงตัวเดียว

อุปกรณ์ไหนยืดหยุ่นได้บ้าง

ขอบเขตต้องดูคนที่อยู่ในบ้านจริง ไม่ควรใช้รายการอุปกรณ์สำเร็จรูปแทนการตกลงกับเจ้าของ โดยเฉพาะห้องของผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และผู้ป่วย

ค่าตอบแทน

รูปแบบผลตอบแทนมีได้ทั้งค่าไฟที่ลดลงจาก TOU, Energy Payment สำหรับพลังงานที่ลดจริง และ Availability Payment สำหรับความพร้อมที่จะลด แม้บางเดือนไม่ถูกเรียก ส่วนผู้รวบรวมโหลดหรือ Aggregator จะรวมผู้ใช้หลายรายไปให้บริการแล้วแบ่งค่าตอบแทนตามสัญญา [3]

เจ้าของบ้านควรเห็นทั้งอัตรา วิธีวัดผล และส่วนแบ่งที่ถูกหัก ถ้าให้เป็นแต้มสะสม ต้องอธิบายได้ว่าเปลี่ยนเป็นประโยชน์จริงอย่างไร การช่วยลดโหลดมีมูลค่าต่อระบบ ผู้เข้าร่วมจึงควรประเมินได้ว่ามูลค่าที่ได้รับเหมาะกับภาระที่ยอมรับหรือไม่

หกข้อที่ควรถามก่อนเซ็น

1. ควบคุมอะไรได้บ้าง? ระบุเครื่อง ห้อง และอุปกรณ์ที่ห้ามควบคุมไว้ในสัญญา พร้อมช่องทางดูคำสั่งย้อนหลัง
2. เรียกบ่อยและนานแค่ไหน? ระบุจำนวนครั้ง ระยะเวลา และเวลาที่ต้องแจ้งล่วงหน้า
3. ปฏิเสธหรือเลิกอย่างไร? กดยกเลิกเป็นรายครั้งและกลางคันได้ไหม มีผลต่อค่าตอบแทนหรือค่าธรรมเนียมเท่าไร?
4. คิดเงินและวัดผลอย่างไร? ใช้ฐานการใช้ไฟเดิมแบบไหน ตรวจสอบได้ไหม ใครจ่ายค่ามิเตอร์ HEMS และอินเทอร์เน็ต ผู้รวบรวมหักส่วนแบ่งเท่าไร?
5. จัดการข้อมูลอย่างไร? เก็บอะไร ที่ไหน ส่งต่อให้ใคร เก็บนานเท่าไร และขอลบหรือถอนความยินยอมตามเงื่อนไขได้อย่างไร?
6. ระบบผิดพลาดแล้วใครรับผิดชอบ? ถ้าควบคุมผิดวงจร รถชาร์จไม่ทัน หรืออินเทอร์เน็ตล่ม อุปกรณ์จะกลับสู่สภาพใด และมีการชดเชยอย่างไร?

ช่องทางร้องเรียน ได้แก่ กกพ. 1204 สภาองค์กรของผู้บริโภค 1502 และ สคบ. 1166

คำศัพท์ที่ใช้ในบทนี้

Peak Demand ความต้องการกำลังไฟสูงสุด · DR การปรับใช้ไฟตามสัญญาณที่ตกลงกัน · Availability Payment ค่าความพร้อม · Energy Payment ค่าพลังงานที่ลดได้จริงตามวิธีวัดของโครงการ · Aggregator ผู้รวบรวมผู้เข้าร่วมเพื่อให้บริการระบบ · HEMS ระบบประสานอุปกรณ์พลังงานในบ้าน

อ้างอิง

1. ข้อเสนอสภาองค์กรของผู้บริโภคต่อวิกฤตพลังงาน (หยุดสร้างโรงไฟฟ้าใหม่จนสำรองเหลือ 15%) · สภาองค์กรของผู้บริโภค · 3 เม.ย. 2569 · https://www.tcc.or.th/tcc_media/proposal-energy-crisis/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
2. ร่างแผน PDP2024 และข้อวิจารณ์ (DR/V2G 2,000 MW, โรงไฟฟ้าเอกชน 1.7 ล้านล้านบาท) · Policy Watch Thai PBS · https://policywatch.thaipbs.or.th/article/economy-93 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
3. โครงการนำร่อง Demand Response ประเทศไทย (Emergency DR 3 บาท/หน่วย, นำร่อง 50 MW, Availability/Energy Payment, DRCC) · Thailand Smart Grid · http://dr.thai-smartgrid.com/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
4. แผนขับเคลื่อน VPP ปี 2570–2574 และ 5 เสาเทคโนโลยีสมาร์ทกริด · Thailand Smart Grid · https://thai-smartgrid.com/direction-for-the-overall-operations-connecting-the-five-pillars-of-technology-and-the-executive-support-plan-in-the-virtual-power-plant-vpp-business-model-from-2027-to-2031/ · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
5. แผนขับเคลื่อนการดำเนินงานด้านสมาร์ทกริดของประเทศไทย (Smart Meter กฟน./กฟภ.) · สำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (สนพ.) · https://www.eppo.go.th/index.php/th/plan-policy/climatechange/thailand/eqmplan/item/11983 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
6. โซลาร์ภาคประชาชน 2569 เงื่อนไขและการเปลี่ยนมิเตอร์ดิจิทัล · ฐานเศรษฐกิจ · https://www.thansettakij.com/economy/energy/662616 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
7. อัตราค่าไฟฟ้า TOU บ้านอยู่อาศัย ปี 2569 · การไฟฟ้านครหลวง · https://www.mea.or.th/public-relations/corporate-news-activities/announcement/mea-tou-rate-schedule-2569 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
8. โครงสร้างค่าไฟฟ้าบ้านอยู่อาศัยใหม่ มีผลรอบบิล ก.ย. 2569 · สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดราชบุรี (กรมประชาสัมพันธ์) · https://ratchaburi.prd.go.th/th/content/category/detail/id/57/iid/531696 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
9. ค่าเปลี่ยนมิเตอร์ TOU ปี 2569 และข้อสังเกตจุดคุ้มทุน Off-peak 60% · โพสต์ทูเดย์ · https://www.posttoday.com/smart-city/743941 · เข้าถึง 23 ก.ย. 2569
10. สูตรเครื่องคำนวณโซลาร์ v2 กองทุนแสงอาทิตย์ (ก.ย. 2569) solar_calc_v2.py (ตัวอย่างบ้าน 580 หน่วย เทียบ TOU กับอัตราปกติ)